चिनियाँ सैन्य शक्ति आज विश्वकै ठूलो मध्ये एक मानिन्छ, जसको रक्षा बजेट अमेरिकापछि दोस्रो स्थानमा छ । यति ठूलो शक्ति र आधुनिक हतियार भएर पनि चीनले विगत ४५ वर्षदेखि कुनै पनि ठूलो युद्ध लडेको छैन। यो चीनको कमजोरी मात्र नभएर एउटा नापतौल गरिएको रणनीतिक छनोटु हो। ताइवानमा सैन्य आक्रमणको धम्की सन् १९९० देखि नै दिइदै आए पनि चीनले अहिलेसम्म प्रत्यक्ष द्वन्द्वको बाटो रोजेको छैन।
यसको पछाडि चीनको आन्तरिक सामाजिक संरचना, आर्थिक परनिर्भरता र सैन्य अनुभवको कमी जस्ता गम्भीर कारणहरू लुकेका छन्। वास्तवमा, चीनले बाहिर जतिसुकै आक्रामक मुद्रा देखाएपनि भित्रभित्रै उसले युद्धबाट हुने अपूरणीय क्षतिलाई निकै गहिरो गरी मूल्याङ्कन गरिरहेको छ। आधुनिक युद्ध केवल हतियारको शक्तिमा मात्र होइन, बरु राजनीतिक इच्छाशक्ति र सामाजिक सहनशीलतामा पनि टिकेको हुन्छ, जहाँ चीनले आफूलाई कमजोर महसुस गरिरहेको छ।
चीनका लागि युद्ध केवल सीमा रक्षाको विषय मात्र होइन, यो चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको अस्तित्व र आन्तरिक स्थिरतासँग जोडिएको छ। रुस वा अमेरिका जस्तो सिधै सैन्य मैदानमा उत्रिनुको साटो चीनले आर्थिक दबाब र कूटनीतिक जालझेलको बाटो रोज्नुमा उसका आफ्नै संरचनात्मक कमजोरीहरूले बाधा पुर्याइरहेका छन्। चीनको समाज आज यस्तो मोडमा छ, जहाँ एउटा सानो युद्धले पनि उसको दशकौको आर्थिक प्रगति र सामाजिक शान्तिलाई एकै झट्कामा ध्वस्त पारिदिन सक्छ। एउटा अधिनायकवादी शासन व्यवस्थामा सत्ताको स्थिरता जनताको सन्तुष्टिमा भरपर्ने गर्दछ र युद्धले ल्याउने अनिश्चितताले त्यो स्थिरतालाई नै खलबल्याउन सक्छ। शीतयुद्धकालीन शैलीको शक्ति प्रदर्शन भन्दा आधुनिक युगमा आर्थिक कूटनीति बढी प्रभावकारी भएको बुझाइले नै चीनलाई युद्धको जोखिम मोल्नबाट पछि हटाएको हो।
यो लेखले चीनको सैन्य शक्तिको चमकधमक भित्र लुकेका ती कमजोरीहरूको विश्लेषण गर्दछ, जसले बेइजिङलाई वास्तविक युद्धको निर्णय लिनबाट रोकिरहेका छन्। जनसाङ्ख्यिकीय चाप, विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला माथिको निर्भरता र सैन्य नेतृत्व भित्रको भ्रष्टाचार जस्ता पक्षहरूले चीनलाई युद्धको मैदानमा ुकागजको बाघु जस्तो जोखिमपूर्ण स्थितिमा उभ्याइदिएका छन्। जब हामी सैन्य शक्तिको वास्तविक क्षमताको कुरा गर्छौ, त्यतिबेला संख्यात्मक श्रेष्ठताले मात्र विजय दिलाउँदैन, बरु युद्ध लड्नका लागि आवश्यक पर्ने समग्र राष्ट्रिय तत्परता र आन्तरिक एकता मुख्य हुन्छ। चीनको सैन्य संरचनामा देखिएका यी जटिलताहरूले उसको आक्रामक चरित्रलाई केवल एउटा पर्दा भित्रको खेल मात्र बनाइदिएको छ, जसलाई तोड्नु बेइजिङका लागि तत्कालको अवस्थामा निकै कठिन देखिन्छ।
जनसाङ्ख्यिकीय संकट र ‘एक सन्तान नीति’ को सामाजिक मूल्य
चीनको युद्धप्रतिको डरको सबैभन्दा ठूलो र गहिरो कारण उसको ‘एक सन्तान नीति’ को दीर्घकालीन असर हो। सन् १९७९ देखि २०१५ सम्म लागू गरिएको यो कडा नीतिका कारण आज चिनियाँ सेनाका अधिकांश सिपाही र जुनियर अधिकृतहरू आफ्नो परिवारका एकमात्र सन्तान हुन्। यदि युद्धमा यी सिपाहीहरूको मृत्यु भयो भने, त्यो केवल एक सैनिकको क्षति मात्र हुँदैन, बरु एउटा सिङ्गो पारिवारिक वंशको अन्त्य र वृद्ध बाबुआमाको एक मात्र आर्थिक सहाराको समाप्ति हुन्छ। रुस, भारत वा अमेरिका जस्ता देशहरूमा परिवारमा धेरै सन्तान हुने र सैन्य सेवालाई गौरव मान्ने ‘मार्शल’ परम्परा भएपनि चीनमा स्थिति त्यसको ठीक उल्टो छ। एउटा यस्तो समाज जहाँ वृद्धवृद्धाहरूको संख्या बढ्दो छ, त्यहाँ युद्धका कारण युवा सिपाहीहरूको ठूलो क्षति हुनु भनेको भविष्यको उत्पादक शक्ति र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा गम्भीर धावा बोल्नु सरह हो। यो सामाजिक संरचनात्मक संकटले चीनको ुक्याजुअल्टी टलरेन्सु अर्थात् युद्धमा हुने क्षति सहने क्षमतालाई शून्यमा झारिदिएको छ।
चीनको सामाजिक संरचना अहिले ‘४:२:१’ को ढाँचामा छ, जहाँ एउटा सन्तानले आफ्ना दुई अभिभावक र चार हजुरबुबा-हजुरआमाको आर्थिक र भावनात्मक जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ। युद्धमा हजारौको संख्यामा हताहत हुनुको अर्थ चीनका हजारौ परिवारहरूको पूर्ण सामाजिक र आर्थिक पतन हुनु हो। चिनियाँ समाजमा यस्तो क्षति सहन सक्ने ुसाइकोलोजिकल स्ट्रेंथु निकै कम छ। यदि ठूलो संख्यामा सैनिकको मृत्यु भयो भने चिनियाँ जनतामा ठूलो आक्रोश पैदा हुन सक्छ, जसले सिधै कम्युनिष्ट पार्टीको सत्तालाई चुनौती दिन सक्छ। कुनै पनि युद्धले देशको जनसाङ्ख्यिकीय लाभांशलाई सिध्याउने खतरा हुन्छ र चीनको हकमा यो जोखिम झन् बढी छ किनकि यहाँ सैनिक सेवा केवल पेशा मात्र होइन, आफ्नो वंश धान्ने अन्तिम आशा पनि हो। यदि युद्ध लामो समय लम्बियो भने, त्यसले पैदा गर्ने सामाजिक विग्रह र पारिवारिक आक्रोशले सरकारी नीति माथि नै गम्भीर प्रश्न उठाउन थाल्नेछ।
त्यसैले, राष्ट्रपति शी जिनपिङका लागि युद्ध एउटा यस्तो जुवा हो, जसमा पराजय वा लामो समयसम्मको सैन्य क्षतिले आन्तरिक विद्रोह निम्त्याउन सक्छ। चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको वैधता जनतालाई आर्थिक समृद्धि दिने शर्तमा टिकेको छ। युद्धले त्यो समृद्धि खोसेमा र घरघरमा शोक पुर्याएमा जनताले सत्ताको आज्ञा मान्न छोड्ने प्रबल सम्भावना हुन्छ। यही कारणले गर्दा चीनले धम्की त दिन्छ, तर युद्धको जोखिम उठाउन डराउँछ। सत्ताको आयु लम्ब्याउनका लागि शी जिनपिङले युद्धभन्दा पनि आन्तरिक सुदृढीकरण र मनोवैज्ञानिक युद्धकलामा जोड दिनु नै बुद्धिमानी ठानेका छन्। सैन्य शक्ति प्रदर्शन गर्नु केवल एक रणनीतिक चाल हो, तर त्यसलाई युद्धमा परिणत गर्नु भनेको आफ्नो खुट्टामा आफै बञ्चरो प्रहार गर्नु हो भन्ने यथार्थ बेइजिङलाई राम्ररी थाहा छ।
आर्थिक परनिर्भरता र ‘मलक्का डिलेमा’ को रणनीतिक पासो
चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक राष्ट्र भए पनि उसको आर्थिक मेरुदण्ड विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा नराम्रोसँग अडिएको छ। चीनले आयात गर्ने ७० देखि ८० प्रतिशत तेल र उसको तयारी सामानको ठूलो निर्यात एउटा सानो सामुद्रिक बाटो ‘स्ट्रेट अफ मलक्का’ भएर जान्छ । अमेरिकी नौसेना र उसका सहयोगीहरू सँग यो नाकालाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने क्षमता छ। युद्धको स्थितिमा यदि यो नाका बन्द भयो भने चीनको कलकारखानाहरू केही हप्तामै ठप्प हुनेछन्। यो एउटा यस्तो रणनीतिक कमजोरी हो जसलाई ‘मलक्का डिलेमा’ भनिन्छ, जसले गर्दा चीन सधै सामुद्रिक नाकाबन्दीको डरमा बाँचिरहेको छ। चीनको अर्थतन्त्र बाहिरबाट हेर्दा विशाल देखिए पनि यसको इन्धन र कच्चा पदार्थको स्रोत निकै संवेदनशील र असुरक्षित मार्गहरूमा निर्भर छ।
इन्धनको आपूर्ति काटिनासाथ चीनमा ठूलो बेरोजगारी बढ्नेछ र महँगीले आकाश छुनेछ। चीन केवल तेलमा मात्र होइन, खाद्यान्न सुरक्षाका लागि पनि आयातमा निर्भर छ। उत्तरी र दक्षिणी अमेरिकाबाट आउने सोयाबिन र अन्य कृषि उपजहरू पनि तिनै सामुद्रिक नाकाहरूबाट चीन पुग्छन्। यसरी हेर्दा चीन एक ‘आर्थिक टापु’ जस्तो छ, जसलाई युद्धको माध्यमबाट सजिलै नाकाबन्दीमा पारेर गलाउन सकिन्छ। चिनियाँ नेतृत्वलाई राम्रोसँग थाहा छ कि युद्ध सुरु हुनासाथ लाग्ने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूले उनीहरूको वर्षौको मेहनतलाई खरानी बनाउन सक्छ। खाद्यान्न र ऊर्जामाथिको यो परनिर्भरताले चीनको युद्ध क्षमतालाई व्यावहारिक रूपमा पङ्गु बनाइदिएको छ, किनकि युद्धको मैदानमा आधुनिक सेना टिक्नका लागि निरन्तर र निर्वाध आपूर्ति शृङ्खलाको आवश्यकता पर्दछ।
यदि बाह्य व्यापार प्रणाली नै विच्छेद भयो भने, चीनको विशाल सैन्य मेशिनरी केही दिनमै इन्धन र रसद अभावमा निष्क्रिय हुनेछ।
चिनियाँ जनता र सरकारबीच एउटा अलिखित सम्झौता छ । जनताले राजनीतिक स्वतन्त्रता छोड्ने र बदलामा सरकारले आर्थिक समृद्धि दिने। यदि युद्धका कारण कारखानाहरू बन्द भए र मानिसहरूको जीवनस्तर खस्कियो भने, त्यही राष्ट्रवादी जनता शासन विरुद्ध सडकमा उत्रिन सक्छन्। त्यसैले चीनले ‘ग्रे जोन ट्याक्टिक्स’ अपनाउँछ, जसमा युद्धको सीमा ननाघीकन सैन्य अभ्यास र कूटनीतिक दबाबबाट आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने प्रयास गरिन्छ। चीनका लागि प्रत्यक्ष युद्ध भनेको आफ्नो आर्थिक आत्महत्या जस्तै हो। आर्थिक विकासलाई आफ्नो राष्ट्रिय गौरव बनाएको चीनका लागि युद्धको मैदानमा जानु भनेको आफ्नै विकासको जग भत्काउनु हो, जसले अन्ततः उसको विश्वव्यापी शक्ति बन्ने सपनालाई नै समाप्त पार्नेछ। त्यसैले, चीनको रणनीति भनेको प्रत्यक्ष युद्धको साटो आर्थिक र कूटनीतिक प्रभुत्व जमाएर आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्नुमा नै केन्द्रित रहेको छ।
सैन्य अनुभवको कमी र आन्तरिक भ्रष्टाचारको धमिरा
चीनको जनमुक्ति सेनासँग आधुनिक हतियार त छन्, तर उनीहरूसँग वास्तविक युद्धको अनुभवको ठूलो अभाव छ। चीनले लडेको अन्तिम ठूलो लडाइ सन् १९७९ मा भियतनाम विरुद्ध थियो, जहाँ तुलनात्मक रूपमा सानो भियतनामी सेनासँग चीनले नमिठो हार बेहोर्नुपरेको थियो। आजका चिनियाँ सैन्य अधिकारी र कमाण्डरहरूले कहिल्यै पनि आधुनिक युद्धको मैदानमा वास्तविक गोलीबारी र जटिल रणनीतिको सामना गरेका छैनन्। सैन्य प्रविधिको प्रदर्शन गर्नु र त्यसलाई युद्धको अस्तव्यस्त स्थितिमा प्रयोग गर्नु पूर्णतः फरक कुरा हो। सैद्धान्तिक ज्ञान र प्राविधिक अभ्यासले मात्र आधुनिक युद्ध जित्न सकिदैन, किनकि युद्धको मैदानमा आउने अप्रत्याशित परिस्थिति र मानसिक तनाव सामना गर्न अनुभव अनिवार्य हुन्छ जुन चीनसँग हाल छैन। लामो समयसम्म वास्तविक युद्धको अनुभव नहुनुले चीनको सैन्य संरचनामाथि एउटा ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।
यसका साथै, चिनियाँ सेनाभित्र जकडिएको भ्रष्टाचार अर्को ठूलो समस्या हो। पछिल्ला केही वर्षहरूमा शी जिनपिङले सेनाका शीर्ष कमाण्डरहरूलाई भ्रष्टाचारको आरोपमा हटाएका छन्। कतिपय प्रतिवेदनहरूका अनुसार चिनियाँ मिसाइल युनिटहरूमा इन्धनको ठाउँमा पानी भरिएको र मिसाइलका ढकनीहरू नखुल्ने जस्ता गम्भीर प्राविधिक त्रुटिहरू पाइएका छन्। यस्तो स्थितिमा कुनैपनि सर्वोच्च कमाण्डरले आफ्ना सेना र हतियारको विश्वसनीयतामा पूर्ण विश्वास नभएसम्म युद्धको आदेश दिन सक्दैन। सेनामा मौलाएको भ्रष्टाचारले हतियारको गुणस्तर र त्यसको मर्मतसम्भारमा गम्भीर शंका उत्पन्न गराएको छ, जसले कुनै पनि सैन्य कारबाहीको नतिजालाई अनिश्चित बनाउँछ। युद्धको समयमा प्राविधिक विफलता भन्दा ठूलो अर्को विपत्ति सैन्य कमाण्डरका लागि केही हुन सक्दैन, जसले गर्दा चीनले युद्धको सट्टा कूटनीतिक वार्तालाई नै बढी प्राथमिकता दिदै आएको छ।
ताइवानमा आक्रमण गर्नु भनेको सैन्य इतिहासकै सबैभन्दा कठिन ुएम्फिबियस असल्टु गर्नु हो। समुद्र पार गरेर हजारौ सैनिक र हतियार सुरक्षित अवतरण गराउनु अत्यन्तै जोखिमपूर्ण हुन्छ। ताइवानले पनि वर्षौदेखि आफूलाई सुरक्षित बनाउन अत्याधुनिक मिसाइल र रक्षा प्रणाली जडान गरेको छ। ४५ वर्षदेखि युद्ध नलडेको र आन्तरिक रूपमा भ्रष्टाचारले गाँजेको सेनाले यस्तो कठिन अपरेशन सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्ला भन्नेमा चिनियाँ नेतृत्व आफै विश्वस्त छैन। आधुनिक युद्धकलामा उच्च स्तरको समन्वय र तत्काल निर्णय लिने क्षमता चाहिन्छ, जुन अनुभवविहीन र आन्तरिक द्वन्द्वले ग्रस्त सेनाका लागि एक असंभव कार्य हुन सक्छ। ताइवानको रक्षा तयारी र चीनको सैन्य अनुभवहीनता बीचको दूरीले बेइजिङलाई बारम्बार तर्साउने गर्दछ, जसले गर्दा युद्धको धम्की दिनु केवल एक मनोवैज्ञानिक चाल बाहेक अरू केही होइन।
निष्कर्षमा, चीनको भू-राजनीतिक व्यवहार ‘गर्जन धेरै तर वर्षा कम’ जस्तो देखिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा चीन एक आक्रामक सैन्य शक्तिको रूपमा देखिए पनि भित्रभित्रै उ धेरै कुराले बाँधिएको छ। जनसाङ्ख्यिकीय संकट, आर्थिक परनिर्भरता र सैन्य अनुभवको कमीले चीनलाई युद्धको मैदानमा सतर्क बनाएको छ। चीनको वास्तविक रणनीति ‘नलडीकनै जित्ने’ हो, जसमा उसले आफ्नो शक्ति प्रदर्शन र मनोवैज्ञानिक दबाबलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्दछ। युद्धले चीनको अर्थतन्त्र र कम्युनिष्ट पार्टीको सत्ता दुवैलाई खतरामा पार्ने भएकाले बेइजिङले प्रत्यक्ष भिडन्तलाई अन्तिम विकल्पको रूपमा मात्र राखेको छ।
आगामी दिनमा चीनले कसरी आफ्ना यी संरचनात्मक कमजोरीहरूलाई सुधार्छ वा कूटनीतिको माध्यमबाटै विश्व शक्ति बन्ने प्रयास गर्छ, त्यो हेर्न बाँकी नै छ। अन्ततः, युद्ध एउटा यस्तो मार्ग हो जसले चीनको उदाउँदो विश्वशक्तिलाई निमिट्यान्न पार्न सक्छ, त्यसैले उ निरन्तर आक्रामक देखिने नाटक गरिरहेछ। तर, वास्तविक युद्धको धरातलमा उभिन चीनले आफ्ना आन्तरिक कमजोरीहरूलाई सुधार्न अझै लामो बाटो पार गर्नुपर्ने देखिन्छ, तबसम्म उसको युद्धको धम्की केवल एउटा राजनीतिक अस्त्र मात्र रहनेछ।
