ललितपुरको जावलाखेल आज फेरि एकपटक इतिहास, आस्था र संस्कृतिको केन्द्र बनेको छ। वर्षौँदेखि निरन्तर रूपमा मनाइँदै आएको रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्राको अन्तिम तथा सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनका रूपमा चिनिने भोटो जात्रा आज भव्य रूपमा सम्पन्न हुँदैछ।
भोटो जात्रा केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक सहिष्णुता र ऐतिहासिक निरन्तरताको अनुपम उदाहरण हो। हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले समान श्रद्धाका साथ पूज्ने रातो मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा र सहकालका देवताका रूपमा मानिन्छ। कृषिमा आधारित नेपाली समाजका लागि वर्षा जीवनको आधार भएकाले मच्छिन्द्रनाथप्रतिको श्रद्धा अझ गहिरो रहेको पाइन्छ।
भोटोको रोचक कथा
भोटो जात्रासँग जोडिएको किंवदन्ती पनि उत्तिकै रोचक छ। जनश्रुतिअनुसार एक किसानले नागराज कर्कोटककी पत्नीको आँखाको रोग निको पारेपछि पुरस्कारस्वरूप बहुमूल्य रत्नजडित भोटो प्राप्त गरेका थिए। पछि उक्त भोटो हरायो र अर्को व्यक्तिले लगाएको अवस्थामा भेटिएपछि दुवै पक्षबीच विवाद उत्पन्न भयो।
विवादको टुंगो लाग्न नसकेपछि तत्कालीन राज्यशक्तिले भोटो सुरक्षित राख्ने निर्णय गर्दै वास्तविक मालिक प्रमाणसहित आएमा फिर्ता दिने घोषणा गर्यो। त्यसयता हरेक वर्ष सार्वजनिक रूपमा भोटो प्रदर्शन गर्ने परम्परा चल्दै आएको विश्वास गरिन्छ। आज पनि सोही परम्पराअनुसार रथको माथिबाट चारैतर्फ उपस्थित जनसमुदायलाई भोटो देखाइन्छ।
संस्कृति र समुदायको उत्सव
रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा पुल्चोकबाट सुरु भएर गाबहाल, मंगलबजार, सुन्धारा हुँदै जावलाखेल पुग्छ। करिब एक महिनाभन्दा लामो यो रथयात्रा नेपालकै सबैभन्दा लामो रथयात्रामध्ये एक मानिन्छ।
भोटो जात्राको दिन देशका उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू, कूटनीतिक नियोगका प्रतिनिधि, धार्मिक अगुवा तथा हजारौँ सर्वसाधारणको उपस्थिति रहने गर्दछ। यसले जात्रालाई केवल स्थानीय पर्वमा सीमित नराखी राष्ट्रिय महत्वको सांस्कृतिक समारोहका रूपमा स्थापित गरेको छ।
सम्पदा संरक्षणको सन्देश
आधुनिकता र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै परम्परागत संस्कृतिमाथि चुनौती बढिरहेका बेला भोटो जात्राले नेपाली समाजलाई आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाइराख्न प्रेरित गरिरहेको छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवित र लोकप्रिय रहनु नेपालका सांस्कृतिक सम्पदाको बलियो पक्ष हो।
जावलाखेलमा आज देखाइने भोटो केवल एउटा वस्त्र होइन, यो इतिहासको निरन्तरता, समुदायको एकता, धार्मिक सद्भाव र नेपाली सभ्यताको जीवित प्रतीक हो। प्रत्येक वर्षजस्तै यस वर्ष पनि भोटो प्रदर्शनसँगै लाखौँ नेपालीको आस्था, उत्साह र सांस्कृतिक गौरव एकै स्थानमा प्रतिबिम्बित हुने अपेक्षा गरिएको छ।
